Washington’da Donald Trump ile Şi Cinping’in karşı karşıya oturduğu masaya yalnızca iki devlet başkanı oturmadı. O masada dünyanın iki büyük ekonomisi, küresel üretim zincirleri, yapay zekâ, yarı iletkenler, nadir toprak elementleri, tarım ürünleri, uçak siparişleri ve Pasifik’ten Avrupa’ya uzanan ticaret yolları da vardı.
Bu nedenle ABD-Çin görüşmesini yalnızca “ticaret savaşında ateşkes” başlığıyla okumak eksik kalır. Asıl mücadele artık kimin daha fazla mal satacağı meselesinin çok ötesindedir.
Yeni dönemin temel sorusu şudur: Kim, kime daha fazla bağımlı olacak?
Washington ile Pekin arasındaki ekonomik mücadelenin yeni aşamasında tarafların birbirinden tamamen kopmak istediğini söylemek güç. Çünkü kırk yılı aşkın sürede oluşmuş devasa ekonomik ekosistemi bir gecede ortadan kaldırmak ne ABD ne de Çin açısından düşük maliyetlidir. Bunun yerine iki taraf da kendi bağımlılığını azaltırken karşı tarafın kendisine olan bağımlılığını mümkün olduğunca korumaya çalışıyor.
Rakamlar bu dönüşümü açık biçimde gösteriyor.
ABD Ticaret Temsilciliği verilerine göre 2025 yılında ABD ile Çin arasındaki mal ve hizmet ticareti yaklaşık 494,6 milyar dolar düzeyindeydi. Yalnızca mal ticaretinin hacmi 414,6 milyar dolar olarak gerçekleşti. ABD Çin’e 106 milyar dolarlık mal satarken Çin’den 308,7 milyar dolarlık mal aldı. Böylece Washington’ın Çin karşısındaki mal ticareti açığı 202,7 milyar dolar oldu. Ancak asıl dikkat çekici veri başka: İki ülke arasındaki toplam mal ve hizmet ticareti bir yılda yaklaşık yüzde 25 küçüldü.
2026 rakamları ise yeni ticaret düzeninin henüz oturmadığını gösteriyor. ABD Nüfus Sayım Bürosunun ocak-temmuz verilerine göre ABD’nin Çin’e mal ihracatı yaklaşık 65,2 milyar dolar, Çin’den ithalatı ise 156,4 milyar dolar oldu. Yedi aylık Amerikan ticaret açığı yaklaşık 91,2 milyar dolar.
Bir grafik çizdiğimizde eğri bize ilginç bir hikâye anlatıyor:
2024 → yüksek karşılıklı bağımlılık
2025 → sert daralma
2026 → daha düşük seviyede yeniden dengelenme
Fakat burada önemli bir ayrıntı var. ABD-Çin ticaretinin azalması Çin'in dünya ticaretindeki ağırlığının aynı ölçüde azalması anlamına gelmedi.
Dünya Ticaret Örgütüne (WTO – World Trade Organization) göre Çin'in 2025 yılında toplam mal ihracatı yüzde 5,5 artarak 3,77 trilyon dolara ulaştı. Çin'in ABD'ye ihracatı yaklaşık yüzde 20 azalırken Avrupa Birliği'ne ihracatı yüzde 8,4, ASEAN ülkelerine yüzde 13,4, Hindistan'a yüzde 12,8, Afrika'ya ise yüzde 25,8 arttı. Çin'in ABD'ye satışlarında yaklaşık 105 milyar dolarlık düşüş yaşanırken diğer pazarlardaki ihracat artışı yaklaşık 301 milyar dolar oldu.
İşte ticaret savaşının belki de en önemli sonucu burada ortaya çıkıyor:
ABD Çin'i dünya ticaretinden çıkaramadı; Çin ticaretinin yönünü değiştirdi.
TARİFE SAVAŞINDAN TEDARİK ZİNCİRİ SAVAŞINA
Birinci Trump döneminde başlayan ticaret savaşının temel silahı gümrük tarifeleriydi. Bugün ise savaş alanı çok daha geniş.
Artık mesele sadece konteynerlerin içindeki ayakkabı, oyuncak, otomobil veya çelik değil.
Yarı iletkenler var.
Yapay zekâ var.
Batarya teknolojileri var.
Elektrikli otomobiller var.
Nadir toprak elementleri var.
Kritik mineraller var.
Ve bütün bunları birbirine bağlayan küresel tedarik zincirleri var.
Washington’un elindeki önemli güçlerden biri ileri teknoloji ekosistemi. Pekin’in elindeki önemli kozlardan biri ise kritik mineral ve işleme kapasitesi.
Trump-Şi görüşmesinin hemen öncesinde nadir toprak elementlerinin yeniden gündemin merkezine oturması tesadüf değildi. Çin'in bazı çift kullanımlı nadir toprak elementleri üzerindeki ihracat kontrolleri Washington açısından stratejik bir sorun oluşturuyor. Çünkü bu mineraller yalnızca elektrikli otomobillerde değil, elektronik sistemlerden savunma sanayiine kadar geniş bir alanda kullanılıyor.
Mayıs ayında iki ülke arasında varılan düzenlemede de nadir toprak elementleri ve kritik mineraller özel bir başlık oluşturmuştu. Aynı paket içinde Çin'in Amerikan tarım ürünleri alımlarını artırması, Amerikan sığır etine pazar erişiminin genişletilmesi ve Boeing uçaklarına ilişkin büyük ölçekli alım planı gibi maddeler bulunuyordu.
Bu tablo bize yeni ticaret savaşının formülünü veriyor:
ABD'nin kozu teknoloji; Çin'in kozu üretim ve kritik hammaddeler.
Taraflardan biri çip vanasını kısmaya çalıştığında diğeri mineral vanasını gösterebiliyor.
Dolayısıyla karşılıklı ekonomik bağımlılık ortadan kalkmıyor. Yalnızca stratejik bağımlılığa dönüşüyor.
ATEŞKES NEDEN SÜREKLİ UZATILIYOR?
Washington görüşmesinin en somut sonuçlarından biri mevcut ticari ateşkesin 10 Ocak 2027'ye kadar uzatılması oldu. Taraflar daha önce Busan'da varılan ve 10 Kasım 2026'da sona ermesi öngörülen düzenlemeyi iki ay daha devam ettirme kararı aldı.
Peki neden?
Çünkü artık iki taraf da ticaret savaşının sınırsız biçimde tırmanmasının rakipten önce kendi ekonomisini vurabileceğini biliyor.
ABD açısından Çin yalnızca jeopolitik rakip değildir; dev bir üretim ve tedarik merkezidir.
Çin açısından ABD yalnızca siyasi rakip değildir; hâlâ dünyanın en büyük ve en değerli tüketici pazarlarından biridir.
Dolayısıyla ekonomik anlamda bir tür “karşılıklı caydırıcılık” oluşmuş durumda.
Nükleer caydırıcılıkta taraflar karşı tarafı yok ederken kendilerinin de ağır bedel ödeyeceğini bilir. Küresel ticarette ise bunun ekonomik karşılığı karşılıklı bağımlılığın silahlaştırılmasıdır.
Fakat Washington görüşmesinin verdiği mesaj şu:
Silah masada duracak, fakat mümkün olduğunca ateşlenmeyecek.
Çünkü ateşlendiğinde mermi yalnızca karşı tarafa gitmiyor.
ASIL SAVAŞ ÜÇÜNCÜ ÜLKELERDE
ABD-Çin ticaret savaşının en fazla gözden kaçırılan boyutu ise iki ülkenin kendi aralarındaki ticaret değildir.
Asıl büyük mücadele üçüncü ülkelerde yaşanıyor.
Çin'in ABD pazarındaki kaybını ASEAN, Avrupa, Hindistan, Afrika ve Güney Amerika üzerinden telafi etmeye başlaması bunun en somut göstergesidir. Çin şirketleri yalnızca ihracat rotalarını değil, üretim rotalarını da çeşitlendiriyor.
Bu durum Vietnam'dan Meksika'ya, Endonezya'dan Orta Asya'ya kadar uzanan yeni üretim ve lojistik merkezleri oluşturuyor.
Dolayısıyla ABD-Çin rekabeti küreselleşmeyi ortadan kaldırmıyor.
Küreselleşmenin coğrafyasını değiştiriyor.
Eskiden temel soru “En ucuz nerede üretirim?” idi.
Şimdi soru değişti:
“En güvenli nerede üretirim ve hangi siyasi krizden en az etkilenirim?”
Böylece “just in time”, yani tam zamanında üretim anlayışının yanına “just in case”, yani her ihtimale karşı alternatif tedarik modeli yerleşiyor.
Bu değişim deniz yollarını da etkiliyor.
Pasifik hatları önemini korurken Güneydoğu Asya üretim merkezleri büyüyor; Çin-Avrupa ticaretinde kara ve demir yolu seçeneklerinin stratejik değeri artıyor; Orta Asya-Hazar-Türkiye hattındaki Orta Koridor yeni bir anlam kazanıyor.
İşte Türkiye açısından Washington-Pekin rekabetinin okunması gereken yer tam burasıdır.
TÜRKİYE İÇİN PENCERE NEREDE?
ABD ile Çin arasındaki ekonomik mücadeleyi yalnızca iki büyük devletin kavgası olarak izlemek Türkiye açısından ciddi hata olur.
Çünkü küresel tedarik zincirleri yeniden şekillenirken Türkiye'nin önünde üç önemli avantaj bulunuyor:
Avrupa pazarına yakınlık, güçlü üretim altyapısı ve Asya ile Avrupa arasındaki coğrafi konum.
Çin'in Avrupa'ya ulaşmak için alternatif koridorlar geliştirmesi, Avrupa'nın Çin'e aşırı bağımlılığı azaltmak istemesi ve Amerikan şirketlerinin tedarik zincirlerini çeşitlendirmesi aynı anda gerçekleşiyor.
Türkiye tam olarak bu üç eğilimin kesişme noktasında bulunuyor.
Buradaki mesele “ABD mi Çin mi?” tercihinden daha geniştir.
Asıl mesele Türkiye'nin değişen küresel üretim haritasında vazgeçilmez bir üretim, enerji, lojistik ve ticaret merkezi haline gelip gelemeyeceğidir.
Orta Koridor bu nedenle yalnızca demir yolu projesi değildir.
Limanlar yalnızca liman değildir.
Enerji hatları yalnızca boru değildir.
Bunların tamamı yeni küresel ticaret mimarisinde Türkiye'nin masadaki ağırlığını belirleyecek jeoekonomik araçlardır.
KOPUŞ DEĞİL, KONTROLLÜ BAĞIMLILIK
Trump ile Şi'nin Washington'daki görüşmesinin belki de en önemli sonucu imzalanan veya ertelenen maddelerden daha büyüktür.
İki ülke rekabetin ortadan kalkmayacağını kabul ediyor fakat rekabetin kontrolsüz bir ekonomik savaşa dönüşmesini engelleyecek mekanizmalar arıyor.
Mayıs ayında kurulan ABD-Çin Ticaret Kurulu ve Yatırım Kurulu bunun kurumsal göstergelerinden biri. Washington yönetimi Ticaret Kurulunu hassas olmayan ürünlerde ikili ticareti yönetmek için kullanmayı planlıyor. Eylül ayında Çin Ticaret Bakanlığı da tarafların karşılıklı yaklaşık 30 milyar dolarlık tarife indirimi düzenlemesi üzerinde temaslarını sürdürdüğünü açıklamıştı.
Üstelik artık masada yalnızca eski ekonominin ürünleri bulunmuyor.
Yapay zekâ da masada.
Şi, Washington görüşmesinde iki ülkenin yapay zekâ konusunda rekabet etmelerine rağmen iş birliği için daha fazla nedene sahip olduğunu söyledi; Trump da yapay zekâ konusunda diyaloğun sürdürülmesi gerektiğini ifade etti.
Bu son derece önemli.
Çünkü XXI. yüzyılın ticaret savaşında petrol kadar veri, fabrika kadar çip, liman kadar veri merkezi önem kazanıyor.
WTO'nun 2026 verilerine göre yapay zekâyı mümkün kılan ürünlerin dünya ticaretindeki dolar değeri yılın ilk çeyreğinde bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 40'tan fazla arttı. Dünya mal ticareti hacmi de aynı dönemde yıllık yüzde 3,2 büyüdü.
Yani geleceğin ticaret savaşının cephesi şimdiden belli:
Çip + yapay zekâ + enerji + kritik mineraller + lojistik.
Bu nedenle Washington'daki zirveyi bir barış antlaşması olarak görmek de yeni bir Soğuk Savaş'ın başlangıcı olarak görmek de meseleyi basitleştirir.
Ortaya çıkan sistem çok daha karmaşık:
Rekabet edecekler ama ticaret yapacaklar.
Teknolojilerini koruyacaklar ama birbirlerinin pazarına ihtiyaç duyacaklar.
Tedarik zincirlerini çeşitlendirecekler ama tamamen koparamayacaklar.
Bağımlılıklarını azaltmaya çalışacaklar ama karşı tarafın kendilerine bağımlılığını korumak isteyecekler.
Dolayısıyla yeni dünya ticaret düzeninin anahtar kelimesi “kopuş” olmayabilir.
Daha doğru ifade kontrollü bağımlılık olacaktır.
Washington'daki Trump-Şi zirvesinden geriye kalan asıl soru da budur:
ABD ile Çin arasındaki ticaret savaşını, kimin daha fazla mal sattığı değil; bağımlılığın yönünü kimin belirlediği tayin edecektir.
