1944 yılında New Hampshire'ın Bretton Woods kasabasında kurulan uluslararası para sistemi doları altına sabitleyerek dünya ticaretinin temel taşını oluşturmuştu.
Ancak 1960'ların sonlarında Fransa Cumhurbaşkanı Charles de Gaulle Washington'ın ons başına 35 dolarlık sabit kurundan ülkesinin altınlarını geri istemeye başladı. ABD Hazinesi'ndeki altın stokları hızla erirken 15 Ağustos 1971'de Başkan Richard Nixon tarihi televizyon konuşmasıyla doların altına konvertibilitesini tek taraflı olarak sonlandırdı. Böylece Bretton Woods sistemi fiilen çöktü ve dolar, değerini destekleyen maddi karşılığını yitirdi.
Doların boşluğa düşmesini engelleyen hamle 1973'te geldi. ABD, Suudi ailesine askeri koruma güvencesi vererek petrolün yalnızca ABD dolarıyla satılması karşılığında anlaşma sağladı. Böyelece Bretton Woods’a alternatif olarak meşhur Petrodolar sistemi kurulmuş oldu. Dünya petrol almak için dolara muhtaç hale geldi, petrol gelirleri ABD Hazine bonolarına geri döndü ve Washington sınırsız açık verme lüksünü elde etti.
Ancak aynı yıl Yom Kippur Savaşı patlak verdi. Kral Faysal liderliğindeki Suudi Arabistan ve OAPEC ülkeleri, İsrail'e destek veren Batı'ya karşı petrol ambargosu uyguladı. Petrol fiyatları dört katına fırladı ve Batı ekonomileri derin bir resesyona sürüklendi. Kral Faysal 25 Mart 1975'te Riyad'daki sarayda ABD'de eğitim görmüş yeğeni Prens Faysal bin Musaid tarafından bir kabul töreni sırasında silahla vurularak öldürüldü. Sonrasında canları çok tatlı olan tüm Körfez monarşilerinin üyeleri ABD'nin gölgesine girdi ve petrodolar sistemi yarım asır boyunca sorgulanmadan işledi.
Şimdi, yani yaklaşık elli yıl sonra doların başı yeniden dertte. ABD ulusal borcu 2026 Martı itibarıyla 39 trilyon dolara ulaşmış durumda. Son bir yılda borç artış hızı günde ortalama 7,23 milyar dolar oldu. Kongre Bütçe Ofisi 2026 mali yılında federal açığın 1,9 trilyon dolara ulaşacağını ve kamu borcunun 2036'ya kadar GSYİH'nin %120'sine tırmanacağını öngörüyor. Yalnızca faiz ödemeleri 2026'da 1,3 trilyon doların çok üzerinde olacak. Bu rakam 2020'deki 345 milyar doların neredeyse dört katı.
Bu devasa borç yükünü taşımayı mümkün kılan petrodolar sisteminin kendisi ise uzun zaman önce çatırdamaya başladı. IMF'in COFER verilerine göre doların küresel döviz rezervlerindeki payı 2001'deki %72'lik zirveden 2025 üçüncü çeyreğinde %56,9'a geriledi. Bu oran 1994'ten bu yana görülen en düşük seviye. Doların yabancı merkez bankaları kasalarındaki payı otuz yılın dibine vurmuş durudma. Çin, ABD Hazine tahvili varlıklarını 2013'teki 1,3 trilyon dolardan Kasım 2025 itibarıyla 682 milyar dolara düşürdü. Bu düşüş ABD'nin doları yaptırım silahı olarak kullanmasına duyulan tepkinin ve küresel çeşitlendirme eğiliminin doğrudan bir yansıması oalrak görülmeli.
Evet, merkez bankaları dolardan uzaklaşırken altına yöneliyor. 2022'den 2024'e kadar üç yıl üst üste yıllık 1.000 tonun üzerinde altın satın alındı. 2022'de rekor 1.136 ton, 2023'te 1.037 ton ve 2024'te 1.045 ton. Bu üç yıllık toplam, 2014-2016 döneminin %104 üzerinde. 2025 yılında Polonya 102 ton, Kazakistan 57 ton ve Çin resmi olarak 27 ton satın aldı. Analistler Çin'in gerçek altın varlıklarının açıklananın iki katından fazla olduğunu, 5.000 tonu aştığını tahmin ediyor. Dünya Altın Konseyi'nin anketine göre merkez bankalarının %95'i önümüzdeki 12 ayda küresel altın rezervlerinin artacağını bekliyor.
Petrodoların en kritik gediklerinden biri yuanın petrol ticaretine girmesidir. Çin 2018'de Şangay Uluslararası Enerji Borsası'nda yuan cinsinden ham petrol vadeli işlem sözleşmelerini başlattı. 2023'te Çin ve Suudi Arabistan ilk yuan cinsinden petrol işlemini gerçekleştirdi. Ocak 2025 itibarıyla Rusya, İran, Venezuela, Suudi Arabistan, BAE ve Mısır dahil çok sayıda ülke petroyuanı kullanmaya başladı. Haziran 2024'te ise Suudi Arabistan'ın petrodolar anlaşmasını yenilemeyerek yuan, euro ve yen dahil farklı para birimleriyle petrol satışına kapı açtığı raporlandı. Dünyanın en büyük petrol ithalatçısı olan Çin'in bu ekonomik çekim gücü, yarım asırlık dolar hakimiyetini temelden sarsıyor.
Dolara ve SWIFT'e alternatif altyapılar da hızla yükseliyor. Çin'in 2015'te kurduğu Sınır Ötesi Bankalar Arası Ödeme Sistemi-CIPS, Haziran 2025 itibarıyla 176 doğrudan ve 1.514 dolaylı katılımcıyla 121 ülkede faaliyet gösteriyor. 2024 yılında CIPS toplam 175,49 trilyon yuan yani yaklaşık 24,5 trilyon dolar işlem hacmine ulaştı ve bir önceki yıla göre %42,6 büyüdü. Kasım 2025'e kadar mBridge platformu 55,5 milyar doların üzerinde işlem gerçekleştirdi ve dijital yuan hacmin %95'ini oluşturdu. BRICS ülkeleri bu altyapıyı benimseyerek 180'den fazla ülkenin doları atlayarak doğrudan yuan ile ticaret yapabileceği bir paralel finansal sistem inşa ediyor. Üstelik bir de BRICS tarafından SWIFT sistemine alternatif olarak UNIT sistemi uzun zamandır kurgulanıyor ve ciddi ilerleme kaydedildi.
2026 Şubatında başlayan ABD-İran gerginliği yıllara sari oluşan bu kırılganlığı dramatik biçimde gözler önüne serdi. İran'ın Hürmüz Boğazı'nı kapatması petrol fiyatlarını Ocak 2026'daki varil başına yaklaşık 60 dolardan 100 doların üzerine fırlattı. 14 Mart 2026'da İran boğazdan geçişe izin verme koşulu olarak petrolün Çin yuanı ile satılmasını dayattı. CNN'in haberine göre bu yuan koşulu petrol piyasasını dolarla ödeyenler için savaş primi ve yuanla ödeyenler için güvenlik indirimi olarak ikiye bölen bir yapı ortaya çıkardı. Bu gelişme petrodoların temellerine doğrudan bir saldırı niteliğinde okunmalı.
Tüm bu veriler aslında bir gerçeği ortaya koyuyor. Dolar 1971'de altından inip petrolün sırtına binmişti. Şimdi o sırttan da kayma tehlikesiyle yüz yüze. ABD Hürmüz Boğazı'ndaki varlığını sürdürmek için günde 900 milyon dolar harcıyor; ancak küresel ticaretin görünmez altyapısı çoktan Washington'ın yetki alanı dışındaki sistemlere kayma eğilimi gösteriyor. Asia Society Policy Institute'un Ocak 2025 tarihli raporu üç senaryo çiziyor. Kademeli evrim, ani şok ya da Asya'ya hızlı kayma… Rapor ABD'nin dolar bazlı küresel altyapıyı modernize etmesi, Körfez ortaklıklarını güçlendirmesi ve paralel ödeme sistemlerini yönetecek çerçeveler geliştirmesi gerektiğini vurguluyor.
Tarih tekerrürden ibaret değil ama dikakt çekici derecede kafiyeli desek yalan olmaz.. 1971'de De Gaulle'ün altın talebi sistemi sarstı, 1973'te Kral Faysal'ın petrol ambargosu Batı'yı dizlerinin üstüne çökertti, ardından Faysal suikastle öldürüldü ve Körfez susturuldu. Bugün ise Suudiler Çin'e yuanıyla petrol satıyor, İran Hürmüz'dan geçişi yuan koşuluna bağlıyor, BRICS ülkeleri SWIFT'e alternatif sistemler kuruyor ve merkez bankaları rekor hızla altın biriktiriyor.
ABD'nin 39 trilyon dolarlık borcu ise her gün 7 milyar dolardan fazla büyüyor. ABD en büyük silahı olan doları ya petrolün sırtından indirip başka bir şeyin tepesine bindirecek ya da petrolün sırtından inmemek için her türlü pisliği yapacak. Her iki seçenek de dünya için çok sıkıntılı günlerin kapıda olduğunun habercisi.
